Paul Vlaanderen en het Z-mysterie

 Een hoorspel van “Stichting Hoorspel Nu”

Paul Vlaanderen en het Z4 mysterieDe "Paul Vlaanderen series" hielden tussen 1939 en 1969 honderdduizenden Nederlanders en Vlamingen in spanning aan hun radiotoestel gekluisterd. Jammer genoeg zijn vele van de originele opnames verloren gegaan. Het is bijgevolg een erg lovenswaardig initiatief van de "Stichting Hoorspel Nu" om een remake op de markt te brengen van het spannende: "Paul Vlaanderen en het Z-Mysterie". De stichting is trouwens niet aan haar proefstuk. Zij brachten de voorbije jaren al verscheidene hoorspelen uit, waaronder 3 "Paul Vlaanderen-eenakters". Met het "Z-Mysterie" brengen zij nu ook, voor de eerste keer, een complete serie in zes afleveringen ten gehore.

FRANCIS DURBRIDGE

Francis Durbridge, de auteur, was een expert in het opvoeren van spanning. Zoals steeds begint het verhaal vrij onschuldig. De Vlaanderens komen van een reis uit New York aan in Southampton. Zij worden opgewacht door een jonge journalist en ontmoeten toevallig (maar bij Durbridge vindt natuurlijk niets toevallig plaats) een aantal personen. Er gebeurt ogenschijnlijk niets onrustwekkend. Zelfs Graham Forbes van Scotland Yard lijkt voor één keer geen nood te hebben aan Pauls assistentie. Als Paul en Ina even later in een regenachtig Schots dorpje hun intrek nemen in een klein hotelletje, neemt het verhaal een heel andere wending en bevinden we ons snel te midden van een reeks opeenvolgende spannende en meeslepende voorvallen.


Paul Vlaanderen en het Z4 mysterie - boek cover"Paul Vlaanderen en het Z-Mysterie" was het derde verhaal in de reeks die Francis Durbridge schreef. Het kwam uit in 1939 en alhoewel er al verscheidene Vlaanderen-elementen in te herkennen zijn die later typisch voor de reeks zouden worden, is het duidelijk dat Durbridge nog wat onwennig met de opbouw van het verhaal omspringt. De luisteraar wordt al vanaf de tweede aflevering volledig op de hoogte gebracht van wie allemaal, op één na, tot de misdadigersbende behoort. Zo geeft de auteur veel te vroeg in het verhaal een gedeelte van de plot en het mysterie prijs. Het is trouwens opvallend hoe kwistig Durbridge soms is met het vooraf informeren van zijn publiek. Als in de derde aflevering Paul en Ina naar Aberdeen rijden is de luisteraar al op voorhand ingelicht van het onheil dat hen te wachten staat als zij de bocht van de Duivelsbrug naderen. En ook wanneer Paul en Ina in de vierde aflevering op zoek gaan naar een zekere Hardwick weet men exact wat er zich gaat afspelen. Later zou Francis Durbridge veel behoedzamer omgaan met het verschaffen van informatie om het element verrassing ten volle te kunnen uitspelen.

Ook de personages van Paul, Ina en Forbes zouden nog evolueren. Wanneer Ina in "Het Z-mysterie" voor haar eigen veiligheid van het actieterrein wordt weggevoerd, protesteert ze niet eens. Bij de latere Ina is zoiets ondenkbaar, zij wil erbij zijn om de misdadigers te helpen ontmaskeren en trekt desnoods op eigen houtje op onderzoek uit. Pauls houding verraadt zelfs tegenstrijdigheid. Wanneer hij ongerust is over Ina's veiligheid en haar naar een veiliger plek probeert te brengen, wat mislukt, neemt hij haar even later zonder enige blijk van bezorgdheid mee op een gevaarlijke missie naar "het hol van de leeuw". Forbes is opvallend prominent aanwezig. Hij straalt meer autoriteit uit dan in de daarop volgende verhalen en draagt ook een steentje bij in het ontrafelen van de misdaadpuzzel. Die rol zou Durbridge nadien ietwat inperken, waardoor Forbes een passievere figuur werd die zich voornamelijk beperkte tot het stellen van vragen aan Vlaanderen en Ina en het beamen van hun antwoorden en visies.
De typische Durbridge-elementen als actie, vlotte dialogen, onverwachte wendingen en bovenal natuurlijk de "cliffhangers" zorgen er voor dat dit hoorspel van begin tot einde blijft boeien.

DE SPELERS


De nieuwe Paul en InaChiel de Kruijf kruipt voor de eerste maal in de huid van de beroemde schrijverdetective. Hij treedt daarmee in de voetsporen van Theo Frenkel, Johan Schmitz, Erik van den Donk, Jan Jaap Jansen, Ben Bijl en vooral de legendarische Jan van Ees die deze rol ontelbare malen speelde. Van Ees' vertolking was zo overtuigend en genoot zoveel erkenning dat alle latere vertolkers zich voornamelijk door zijn interpretatie lieten inspireren. (Chiel de Kruijf speelde trouwens ooit een bijrol naast van Ees in “Paul Vlaanderen en het Margo Mysterie”.) Chiel de Kruijfs stem past uitstekend bij de figuur van Vlaanderen. Zijn verzorgde dictie en gecontroleerde uitspraak zijn niet alleen een plezier voor het oor maar kloppen ook volledig met het intelligente, voorkomende en fijnzinnige personage dat hij gestalte geeft. Net als van Ees weet hij, door bij momenten ietwat geheimzinnig of bedachtzaam te reageren, een verhoogde graad van nieuwsgierigheid op te wekken. Kortom, de Kruijf slaagt er in om een geloofwaardige Paul Vlaanderen neer te zetten: intelligent, gevat, sluw, voorkomend, charmant, speels en mysterieus, precies zoals Francis Durbridge hem typeerde. Hij anticipeert ook nooit overdreven of gekunsteld en blijft de volle 6 afleveringen trouw aan zijn personage.

Hij treft in Els Buitendijk een gedroomde tegenspeelster. Net als de Kruijf heeft Mevr. Buitendijk een zeer lange ervaring met hoorspelen. In 1959 speelde zij reeds een bijrolletje in: "Paul Vlaanderen en het Conrad Mysterie". Het was het begin van een lange succesvolle carrière die resulteerde in vele schitterende rollen. Als Ina Vlaanderen is zij volledig in haar element. Eigenlijk belichaamt zij het personage dat het dichtst bij de luisteraar staat. Zij denkt en handelt zoals de man of vrouw in de huiskamer dat zou doen. Haar reacties zijn emotioneler dan die van haar echtgenoot: van onthutst, verwonderd, nieuwsgierig tot bezorgd. Dank zij haar perfect gevoel voor timing en haar ongeëvenaarde dictie weet zij steeds weer gepast op haar collega-medespelers in te spelen. Nooit betrap je haar op een geforceerde uitspraak. Zij komt zo levensecht over dat je bijna de indruk krijgt dat zij het ook allemaal levensecht beleeft. Misschien is dat wel zo? Hoedanook: een prima vertolking!

De Antwerpenaar Arthur Boni neemt Graham Forbes voor zich. Misschien wel de moeilijkste rol van het hele stuk. Als hoofdinspecteur van Scotland Yard vertegenwoordigt hij de hoogste verantwoordelijkheid en is hij de persoon die het meeste gezag moet uitstralen. Dat is geen gemakkelijke oefening want tezelfdertijd moet hij er zich voor behoeden om de held van het verhaal, Paul Vlaanderen, niet te overvleugelen of in de schaduw te spelen. Boni doet alleszins een poging om zijn personage krachtig en overtuigend te laten klinken.


Donald de Marcas tijdens de opname van Z4Een piepkleine bijrol is speciaal voor Donald de Marcas gereserveerd. De Marcas vertolkte in het verleden zes keren de rol van Charlie, de huisknecht van Paul en Ina (de eerste maal in 1958). In de eerste bewerking van het "Z-mysterie" uit 1939 heette de huisknecht nog Pryce. Het is pas in "Paul Vlaanderen en het Gregory Mysterie" uit 1947 dat Charlie voor het eerst zijn opwachting maakt. Maar de makers hebben in deze nieuwe versie de leuke ingeving gehad om Pryce te vervangen door Charlie. Donald de Marcas gaf aan de figuur van Charlie een heel aparte invulling. Zijn lijfspreuk: "Okidoki" werd een vast gegeven in ieder nieuw avontuur en behoort tot de populairste stopwoordjes in de Nederlandse hoorspelgeschiedenis. De Marcas is inmiddels een gedreven 'zeventiger' maar zijn stem klinkt nog altijd even speels en het is geweldig om hem gewoon te horen zeggen: "Dat komt okidoki prima voor de bakker!"

De overige rollen zijn met zorg uitgekozen. Door de verschillende personages zoveel mogelijk een apart karakter en taal- of stemgebruik mee te geven, wordt de luisteraar al snel vertrouwd met ieder van hen. Stijn Westenend is de jongensachtige avontuurlijke journalist. Marieke de Kruijf kruipt overtuigend in de huid van de bekende ijdele actrice. Een zeer amusante vertolking brengt Hans Simonis als professor Ludwig Steiner die telkens op de meest cruciale ogenblikken ten tonele verschijnt en waarvan iedereen zich afvraagt wat hij eigenlijk in Schotland loopt te zoeken. Vermeldenswaard is zeker ook nog Paula Majoor als de winkelierster.

REGIE

“Hoorspel Nu” brengt een verzorgde uitvoering van deze detectivethriller en dat is in belangrijke mate te danken aan regisseur Audrey van der Jagt. Ondanks de snelheid waarmee het verhaal in een daverende vaart van de ene gebeurtenis naar de andere holt weet zij het geheel voor de luisteraar bevattelijk te houden. Onder haar leiding worden teksten niet zomaar afgehaspeld, maar met een gepaste intonatie en emotie ingesproken. Niet iedere acteur slaagt daar evengoed in maar het is in ieder geval haar verdienste dat er van oppervlakkigheid in deze productie nergens sprake is.

GELUID

Geluid is in een hoorspel een belangrijke toegevoegde waarde. “Hoorspel Nu” behandelt de geluidsinfiltraties op een subtiele manier en trapt nooit in de val om haar publiek te overdonderen met een veelvoud van geluidstrucages. De kracht van een goede geluidsbeheersing bestaat er precies in om enkel de essentiële dingen te laten horen. De rest denkt de luisteraar er zelf bij. En dat is precies ook het grote verschil tussen hoorspel en televisie. Bij het hoorspel wordt de luisteraar de vrijheid geboden om met zijn eigen fantasie het plaatje in te kleuren. Het geeft aan het beleven een unieke dimensie. Twee kleine voorbeelden: in de vierde aflevering dalen Paul en Ina door een lange gang af naar een kelder. Met het almaar holler klinken van hun voetstappen en de steeds dieper wordende echo van hun stemmen daalt de luisteraar als vanzelf mee af naar de donkerste ruimte van het gebouw. Het veroorzaakt een effect van beklemming en stijgende spanning. Een mooi staaltje van technisch professionalisme!
In de eerste aflevering loopt Paul door de regen naar een winkeltje om de weg te vragen. Regen valt met bakken uit de hemel. Je hoort de deur van de winkel open gaan, er gaat een kort belletje en terwijl Paul de deur achter zich dicht trekt, verdwijnt het regengeluid naar de achtergrond tot de deur met een klik helemaal dicht valt. Op het perfecte moment gebeurt er even helemaal niets. Samen met Paul ervaar je het opgeluchte gevoel van terug in het droge te zijn. De winkel is uiteraard verlicht bij zo'n onweer en je kan je maar al te goed voorstellen dat onze held snel rondkijkt om aan deze nieuwe locatie te wennen. Hij krijgt evenwel niet veel tijd, haast onmiddellijk hoor je een weinig sympathieke winkelierster nors vragen naar wat deze plotse indringer van haar wil. Meteen is duidelijk dat de vrouw in kwestie weinig opgezet is met Vlaanderens aanwezigheid. Een lichte spanning wordt voelbaar: het avontuur begint.

NA 70 JAAR EINDELIJK VOLTOOID


Opnames van Z4De vierde aflevering van "Paul Vlaanderen en het Z-mysterie" werd op 5 mei 1940 uitgezonden. Door het uitbreken van de tweede wereldoorlog, enkele dagen later, konden de vijfde en zesde aflevering niet meer afgewerkt worden, in die tijd werden hoorspelen nog live uitgezonden. Jaren gingen voorbij. Plannen om de laatste twee afleveringen alsnog te realiseren of van de hele serie een nieuwe bewerking te maken (uitgezonderd een eenakter in 1946) kwamen nooit meer van de grond. Tot 2009 dus! Omdat de originele tekst niet meer beschikbaar was, herschreef regisseur Audrey van der Jagt het hoorspel aan de hand van de romanversie die Zwarte Beertjes in 1963 uitbracht. Zo krijgt “Het Z-mysterie” zeventig jaar later uiteindelijk dan toch zijn ontknoping. Meer zelfs! Het toeval wil dat niet alleen de “Stichting Hoorspel Nu” een nieuwe en herwerkte versie brengt, eerder in het jaar bracht de omroep Radio 90fm ook al een eigen productie op de antenne die veel belangstelling genoot. Beide producties maken dankbaar gebruik van de aloude Paul Vlaanderentune gecomponeerd door Koos van de Griend. Alles aanwezig dus om van een "echte" Paul Vlaanderen te spreken.
Paul en Ina zijn terug en daar kan Nederland alleen maar "Okido!" om juichen!

Raymond Van Haelst